چهارشنبه ۱٥ مهر ۱۳۸۳ :: ٩:۳۳ ‎ق.ظ ::  نويسنده : نینا شاهرخی

 

Nina Shahrokhi ©.Persian edition, First published in Hamshahri newspaper Tehran October 2004

 به نام خدا

018186.jpg


شهر تبريز از دوران بسيار قديم در مسير راه هاي تجاري قرار داشت و افزون بر آن، توليد صنايع دستي و انواع كالاها براي صدور به ساير شهرها، بخش مهمي از فعاليت هاي اقتصادي آن را شامل مي شد، به همين سبب بازار تبريز از قرن هاي نخستين اسلامي، از شهرتي خاص بر خوردار بود و براي پاسخگويي به فعاليت هاي تجاري ، منطقه وسيعي از شهر را در برمي گرفت. بنا به گفته هينريش بروگش تبريز به سبب نزديكي به مرز روسيه و تركيه از موقعيت اقتصادي خاصي برخوردار بوده و بازرگانان ايراني در زمينه تجارت خارجي به شكلي فعال كار مي كرده اند.
بازار تبريز در دوره هاي پيش از دوره قاجار از اهميت بيشتري برخوردار بوده است. اما بيشتر سراها، تيمچه ها و راسته هاي بازار در دوره قاجار ساخته شده يا توسعه پيدا كرده است.
جهانگردان مختلفي در سفرنامه خود به اين بازار اشاره كرده اند. براي مثال جكسن در سفر نامه خود، بازار را اينگونه تصوير كرده است: بازار سقف دارد و هر سقف آن به وسيله معبر باريك درازي از قسمت ديگرش جدا مي شود و در دو طرف آن، دكان ها و شاه نشين ها ساخته اند...خريداران داخل دكان ها نمي شوند بلكه حين عبور از معبر تنگ و باريك بازار با فروشندگان به معامله كردن مي پردازند.
اعتماد السلطنه نيز درباره بازار تبريز اظهار داشته است كه سقف بسياري از قسمت هاي بازار كه تيرپوش بوده به حكم نواب والا شاهزاده مويد الدوله طاق پوش شده است. به گفته وي تعداد كاروانسراها و تيمچه ها چهل و پنج باب بوده است.
در كتاب مرآت البلدان اشاره شده است كه علاوه بر بازار اصلي و دايمي شهر، در كنار برخي از دروازه ها بازارها يا بازارچه هايي نيز شكل گرفته بوده است كه تا چند دهه پيش بعضي از آنها مانند بازارچه رنگي خيابان، بازارچه در باغميشه، بازارچه شتربان و چند بازارچه ديگر باقي بوده است و هم اينك نيز آثار برخي از آنها را مي توان مشاهده كرد.
بازار تبريز يك شبكه ارتباطي متشكل از تعدادي راسته هاي موازي و متقاطع است كه دو راسته اصلي تر آن عبارت از دو راسته شمالي و جنوبي است كه تقريبا با هم موازي هستند.تعدادي راسته عمود بر اين دو راسته نيز وجود دارد كه مهمترين آن، مسير و امتداد بازار حرمخانه ، بازار كفاشان و بازار مسچي است.
برخي از بخش هاي راسته هاي بازار كه به اصناف يك حرفه اختصاص دارد، بازار خوانده مي شود، مانند بازار كفاشان، بازار كلاهدوزها.هر يك از راسته ها يا ساير فضاهاي منسجم بازار تبريز مانند ساير بازارها به عرضه كالاهايي خاص اختصاص دارد، براي مثال، كفاش ها در راسته اي نسبتا معين جاي دارند و سراها و تيمچه هاي فرش فروشان غالبا از فضاي عرضه ساير كالاها متمايز است. البته در دهه هاي اخير نوعي در كنار هم قرار گرفتن برخي از فعاليت ها و فضاهاي متنوع در برخي از راسته ها - به خصوص راسته هاي واقع در كنار خيابان ها و بخشي از بافت بازار كه از تحولات شهري در چند دهه اخير تاثير پذيرفته است - مشاهده مي شود.
دكان ها كنار راسته هاي اصلي و فرعي قرار دارند و فضاهاي واقع در پشت آنها به كاروانسراها و تيمچه ها اختصاص يافته است.چند باب از سراها مانند سراي امير و سراي حاج سيد حسين جديد به گونه اي در بافت بازار قرار گرفته اند كه داراي سه يا چهار ورودي و مسير دسترسي هستند، در حاليكه بيشتر سراها مانند سراي ميرزا مهدي، سراي جعفريه، سراي سيد حسين ميانه و سراي ميرزا شفيع، دو فضا و مسير ورودي دارند و برخي از سراها نيز يك ورودي دارند. سراي امير بزرگترين سراي بازار تبريز است. در چند مورد مشاهده شده است كه گسترش يك سرا به از ميان رفتن حياط آن منجر شده، به اين ترتيب كه چند رديف دكان در وسط سرا ساخته شده و شكل باز آن كاملا دگرگون شده است. تيمچه ها نيز كه فضاهايي سر پوشيده اند غالبا شكلي خطي، مانند يك مستطيل باريك و كشيده دارند و سقف بسياري از آنها توسط طاق و كاربندي ساخته و تزئين شده است.


پي نوشت: سلطان زاده، حسين، 1376، تبريز خشتي استوار در معماري ايران، چاپ اول، تهران، انتشارات دفتر پژوهش هاي فرهنگي.


موضوع مطلب :


درباره وبلاگ
نینا شاهرخی

آرشيو وبلاگ
RSS Feed
قالب وبلاگ
گالری عکس
دریافت همین آهنگ